VỀ "BÀI THƠ" ĐỒNG DAO CHO NGƯỜI LỚN
Từ Một Bình Luận Trên Facebook
Dưới bài “Em Còn Trẻ Và Em Không Thể Biết” Của
Nguyễn Đức Tùng Có Phải Là Thơ? (1) do tôi (Phạm Đức Nhì) viết và đăng trên
Facebook đã khá lâu, chị Kim Phượng Ngọc Huỳnh mới đây đã có bình luận như sau:
Anh PĐN ơi!
Bài thơ Đồng Dao Cho Người Lớn của nhà thơ Nguyễn Trọng Tạo, theo em thấy nó
"khô" quá. Vậy có phải là thơ không anh?
Đọc bình luận của chị xong tôi vào Google tìm
đọc Đồng Dao Cho Người Lớn thì thấy bài thơ đã đuợc khá nhiều người bình. Nó
cũng được nhạc sĩ Đỗ Triệu An phổ nhạc và còn được lấy tựa đặt tên cho cả một
tập thơ của thi sĩ. (2)
Với bài thơ được đọc và yêu mến rộng rãi như thế
mà chị KPNH lại chê là “khô” và lại còn đặt câu hỏi “Vậy có phải là thơ không
anh?” thì đúng là chị đã hơi bị “to gan” mà lại còn “làm khó” tôi nữa. Tuy nhiên,
vì câu hỏi liên quan đến bài viết của mình nên tôi bỏ thời gian đọc kỹ bài thơ
và “gồng mình” viết thêm một bài ngắn trả lời chị.
Dưới đây là cả bài thơ:
ĐỒNG DAO CHO NGƯỜI LỚN
Có cánh rừng chết vẫn xanh trong tôi
có con người sống mà như qua đời
có câu trả lời biến thành câu hỏi
có kẻ ngoại tình ngỡ là tiệc cưới
có cha có mẹ có trẻ mồ côi
có ông trăng tròn nào phải mâm xôi
có cả đất trời mà không nhà ở
có vui nho nhỏ có buồn mênh mông
mà thuyền vẫn sông mà xanh vẫn cỏ
mà đời vẫn say mà hồn vẫn gió
có thương có nhớ có khóc có cười
có cái chớp mắt đã nghìn năm trôi.
Nguyễn Trọng Tạo - 1992
Trước hết, xin cảm ơn chị Kim Phượng Ngọc
Huỳnh. Chị có con mắt thơ rất tinh. Đúng như chị nói, “bài thơ” ấy “khô”, chẳng
có tý cảm xúc nào. Còn nó có phải là thơ hay không thì bây giờ tôi sẽ giải
thích.
Đồng Dao Và Vè
Đồng dao là lời hát dân gian truyền miệng của
trẻ em, thường kèm một trò chơi nhất định. (3)
Sau đây là một ví dụ:
DUNG DĂNG DUNG DẺ
Dung dăng dung dẻ
Dắt trẻ đi chơi
Đến ngõ nhà Trời
Lạy Cậu lạy Mợ
Cho chó về quê
Cho dê đi học
Cho cóc ở nhà
Cho gà bới bếp
Ngồi xệp xuống đây
Theo Wikipedia Tiếng Việt thì:
“Vè là một trong những thể loại văn học dân
gian Việt Nam. Vè được sáng tác bằng văn vần, sử dụng nhiều hình thức khác
nhau: câu bốn chữ, năm chữ, lục bát, hát giặm, nói lối. Có vè đồng dao,
là những bài hát của trẻ em. Có vè thế sự, về người thật việc thật,
phản ánh, bình luận những câu chuyện thời sự địa phương, những truyện đồi phong
bại tục, những chuyện áp bức bóc lột của cường hào địa chủ và đời sống khổ cực
của dân nghèo trong làng xóm. Những người đặt vè, bẻ vè, nói vè phần nhiều
thuộc tầng lớp dưới trong xã hội.”
Dựa vào thông tin trích dẫn ở
trên có thể kết luận mà không sợ sai lầm, xét về mặt thể loại, đồng đao cũng là
một loại vè, không phải là thơ.
Trở Lại “Đồng Dao Cho Người Lớn”
Theo Đỗ Trọng Khơi, “Đồng Dao của Nguyễn
Trọng Tạo viết ở nhịp 8 chữ nhưng soi chẻ rạch ròi vẫn thấy cái dư khí của hồn
bốn chữ dân gian”. Tôi đồng ý với anh ở điểm này. Cho nên ĐDCNL – đúng như
cái tựa của nó – là một bài đồng dao. Và theo tôi, khi chọn cái tựa ấy, về mặt
hình thức, tác giả đã vô tình tự xếp loại nó là vè.
Về nội dung thì “bài thơ” ấy
chỉ là một tập hợp “hổ lốn” những câu nói, những phát biểu của nhà thơ, xếp đặt
tùy tiện, không theo một cấu trúc hay một thế trận nào. Mỗi phát biểu là một
“triết lý vụn” về một khía cạnh nào đó của cuộc đời.
Những phát biểu kiểu “triết lý vụn” ấy đã được
ông góp nhặt từ quá trình học hỏi cũng như kinh nghiệm sống của mình. Lúc cơn
hứng đến hoặc có gì đó khơi gợi, thôi thúc, ông cho nó tuôn ra và dùng kỹ thuật
thơ của mình ghi lại. Rất tiếc, ông đã quên tạo ra một khung cảnh để mời tâm
hồn của mình bước vào cho “tâm đối cảnh” và “tức cảnh sinh tình”.
Cái gọi là “tứ thơ” chỉ là dòng ý tưởng – hoàn
toàn là sản phẩm của lý trí - tuy mở ra nhiều miền nghĩa nhưng lại không có tâm
hồn và cảm xúc làm bạn đồng hành nên khô cứng như một cái xác không hồn.
Như vậy, Đồng Dao Cho Người Lớn – đúng như tác
giả đã vô tình tự xếp loại – là một bài vè, không phải là thơ.
Những Vòng Nguyệt Quế
Đồng Dao Cho Người Lớn không phải là thơ
nhưng, không biết tại sao, lại được dân chơi thơ chấp nhận, tán thưởng và
trao tặng nhiều phần thưởng cao quý:
1/ Được nhạc sĩ Đỗ Triệu An phổ nhạc.
2/ Được lấy tên đặt cho cả một tập thơ cùng
tác giả (2)
3/ Được ít nhất 3 người viết lời bình. (Đỗ
Trọng Khơi, Trần Kim Lan và Trần Trung) (4)
4/ Được chọn là một trong 100 Bài Thơ Hay Thế
Kỷ 20.
5/ Bài do Trần Trung viết lời bình được đưa
vào tập Bình Thơ Từ 100 Bài Thơ Hay Thế Kỷ XX - Tập Hai
Kết Luận:
Nhận diện thơ – phân biệt thơ với những thứ
không phải là thơ - lẽ ra phải là bài học đầu tiên cho thi sĩ, cho nhà phê bình
và cả những người thưởng thức thơ. Nhưng bài học nhập môn này thường không được
giới chơi thơ coi trọng hoặc tìm hiểu đến nơi, đến chốn.
Thỉnh thoảng có một bài vè đi lạc vào vườn thơ
cũng không phải là chuyện lạ. Vè được nhạc sĩ phổ nhạc cũng chẳng có gì đáng
nói. Vè mà được lấy tên đặt cho cả một tập thơ, tuy có hơi ngược đời nhưng đó
là quyền của tác giả. Vè mà được mấy người chơi thơ xúm vào viết lời bình, tuy
hơi lạ nhưng cũng dễ hiểu – đó là quyền của người bình; hơn nữa họ thuộc trường
phái bình thơ không bàn thi pháp - chỉ đem ý tứ tán rộng ra – thì thơ có khác
gì văn xuôi, thơ với “không thơ” cũng “cá mè một lứa”.
Tuy nhiên, để một bài vè như Đồng Đao Cho
Người Lớn, một thứ cây dị chủng, chưa đủ điều kiện để được gọi là thơ, không
những lọt vào vườn thơ mà lại còn được đặt vào chỗ trang trọng nhất, được chọn
vào danh sách 100 Bài Thơ Hay Thế Kỷ 20, thì quả là trái khoáy và bất công đến
độ lố bịch.
Lạ lùng thay, sự trái khoáy và bất công ấy vẫn
cứ ung dung tồn tại suốt bao nhiêu năm nay. Mãi cho đến tuần lễ cuối tháng 6
/2018 mới có người lên tiếng phản bác. Một lần nữa, cám ơn chị Kim
Phượng Ngọc Huỳnh, người có tấm lòng vàng với thơ, đã mạnh dạn bày tỏ ý kiến
của mình.
Xin những người có trách nhiệm canh giữ
Vườn Thơ Việt Nam và những người yêu thơ khác
cùng góp tiếng nói để lấy lại công đạo cho thơ.
Texas ngày 10 tháng 7 năm 2018
Phạm Đức Nhì
phamnhibinhtho.blogspot.com
CHÚ THÍCH:
1/ Trang Facebook nhipham
2/ Đồng Dao Cho Người Lớn, Nhà Xuất Bản Văn Học,
Hà Nội 1994.
3/ https://www.rung.vn/dict/vn_vn/%C4%90%E1%BB%93ng_dao
4/
Đỗ Trọng Khơi trong Bàn Về Đồng Dao Cho Người
Lớn Của Nguyễn Trọng Tạo
http://dangxuanxuyen.blogspot.com/2017/08/ban-ve-ong-dao-cho-nguoi-lon-cua-nguyen.html
Trần Kim Lan trong Cảm Nghĩ Về Bài Thơ Đồng Dao
Cho Người Lớn Của Nguyễn Trọng Tạo
Trần Trung trong “Đồng Dao Cho Người Lớn”
Bình Thơ Từ 100 Bài Thơ Hay Thế Kỷ 20 (Tập Hai),
Vũ Quần Phương Chủ Biên, Nhà Xuất Bản Giáo Dục 2008.
Cả 3 người bình đều gọi ĐDCNL là bài thơ.
Comments
Post a Comment